Het kabinetsbesluit over natuurherstel Westerschelde door aanleg van buitendijks schor, is om meerdere redenen merkwaardig. Het uitgangspunt van ‘meer ruimte voor de rivier’ – zoals neergelegd in de lange termijnvisie en de ontwikkelingsschets voor het Scheldebekken – wordt losgelaten. In plaats daarvan wordt de rivier verder in het toch al strakke keurslijf geperst.

 Voor het kabinetsbesluit vormt een plan van de waterschappen de basis. Wat hebben die voorgesteld? Het aanleggen van strekdammen op een groot aantal plekken in de Westerschelde, zowel aan de noord- als zuidzijde. De kale gebieden (veenbanken) die onderhevig zijn aan de stroming, komen dan in de luwte te liggen. Slib kan bezinken en vorming van slik en schor wordt mogelijk. Dat proces is een handje te helpen door het storten van klei (in België ruimschoots beschikbaar) en baggerslib. Toch het Ei van Columbus?

 Uitgaande van een voorland van tenminste 100 meter is in de rivier volgens de waterschappen 1350 hectare slikkengebied beschikbaar. Hiervan kan zowel aan de noord- als de zuidkant totaal 675 hectare worden ingericht als schor met een gemiddelde breedte van 80 meter. Opmerkelijk is dat ook de Kaloot (60 hectare), waar de Westerschelde Container Terminal is gedacht, is meegenomen. De aanlegkosten ramen de waterschappen op circa 180 miljoen euro. Het plan kenmerkt zich door een puur waterbouwkundige benadering, wat ook van de waterschappen verwacht kan worden. Met de invalshoek natuur – waar het toch allemaal om draait – is geen rekening gehouden.

 Dat heeft de provincie wél gedaan. Die heeft, in samenwerking met Rijkswaterstaat Zeeland, ook de mogelijkheden voor buitendijkse schoraanleg laten onderzoeken. Het maakt deel uit van het pakket van 300 hectare natuurherstel in het zogeheten middengebied van de Westerschelde, waarvoor de provincie aan de bak staat. Buitendijkse schoraanleg kwam begin 2007 bovendrijven in het overleg tussen provincie en belangenorganisaties over alternatieven voor ontpoldering. Het idee kreeg toen de instemming van de natuurorganisaties (uitgezonderd Vogelbescherming Nederland).

 Zowel Svasek Hydraulics (Rotterdam) als de Grontmij (Middelburg) hebben diepgaand onderzocht welke kansen er in de Westerschelde zijn voor buitendijkse schoraanleg. Daarbij uitgaande van de eisen die uit oogpunt van estuariene natuur moeten worden gesteld. In tegenstelling tot het plan van de waterschappen, komen de deskundige bureaus slechts op vijf plekken die ‘maximaal haalbaar’ zijn: Knuitershoek, Baalhoek, Bath, Hoofdplaatpolder en Schaar van Ossenisse. Samen goed voor een natuurwinst van 216 hectare. Naar de kansen van Hoofdplaatpolder en Ossenisse wordt nog nader onderzoek naar eventuele ongewenste ecologische neveneffecten gedaan; vallen die af dan is de winst 97 hectare.

 Er is duidelijk sprake van een groot verschil in opbrengst van buitendijkse schoraanleg tussen wat de waterschappen aangeven en wat is onderzocht door deskundigen op basis van de natuuropgave voor de Westerschelde. In haar toelichting op het kabinetsbesluit aan de Tweede en Eerste Kamer gaat minister Gerda Verburg (CDA, Landbouw en Natuur) daar niet op in. Terwijl ze wel op de hoogte is van de verschillen. Wel stemt ze in met het Zeeuwse pakket voor het middengebied (met inbegrip van buitendijkse schoraanleg op maximaal vijf locaties).

 De commissie Natuurherstel Westerschelde (commissie Nijpels) heeft buitendijkse schoraanleg ook beoordeeld. Het plan van de Zeeuwse waterschappen is het beste te zien als een milde vorm van inpoldering, stelt de commissie onomwonden. Een deel van het ondiepe gedeelte van de rivier wordt verder verondiept. De verharding en verstarring van de rivier wordt versneld.

 Vooral in het oosten van de Westerschelde dreigen meerdere geulen omgezet te worden in een één-geulstelsel. En juist een meergeulenstelsel is een van de belangrijkste kenmerken van een dynamisch estuarium. De stroming zal zich nog meer dan nu concentreren in de diepe geulen. Het getij dringt verder landinwaarts (richting Zeeschelde) door en zal daar ook hoger worden. De commissie Nijpels constateert dat buitendijkse schoraanleg ‘een vrij beperkte natuurwinst’ oplevert.

 Het kabinet lijkt zich al enigszins te hebben ingedekt. Minister Verburg geeft aan dat zo nodig aanvullend bodemverlaging van een deel van het Verdronken Land van Saeftinge wordt uitgevoerd, volgens het plan van stichting De Levende Delta. Vast staat dat eigenaar en beheerder stichting Het Zeeuwse Landschap zich hiertegen tot het uiterste zal verzetten. De Europese spelregels staan het opofferen van bestaande natuur voor nieuwe natuur niet toe. En dan, aldus minister Verburg, komt het oorspronkelijke voorstel van het ontpolderen van de Hedwigepolder alsnog in uitvoering.

MIDDELBURG – De uitspraak van het Tweede Kamerlid Ernst Cramer (ChristenUnie) dat het feestje van de Zeeuwen over het niet doorgaan van het onder water zetten van de Hedwigepolder voorbarig is, is onbehoorlijk en kwetsend voor Zeeland. Dat zegt Johan Robesin, van de Partij voor Zeeland.

Cramer zei zaterdag in de PZC dat de kans bestaat dat de Zeeuwen blij zijn gemaakt met een dode mus omdat Brussel nog een oordeel moet vellen over het besluit om niet te ontpolderen. Er zou een kans bestaan dat de Europese commissie Nederland toch dwingt om de Hedwigepolder onder water te zetten. Robesin wijst erop dat Cramer lid is van de Christen- Unie, een coalitiepartij: hij zou het kabinet moeten steunen, vindt Robesin.

De Partij voor Zeeland roept de Tweede Kamer op om niet te accepteren dat er straks toch ontpolderd wordt als Brussel niet akkoord gaat met het alternatief, de aanleg van buitendijkse schorren. “Er bestaat geen enkel bezwaar om verder te zoeken. Voor mevrouw Verburg is dat kennelijk geen optie”, schrijft Robesin aan de kamer. De Kamer wil binnenkort een debat over het kabinetsbesluit om niet te ontpolderen.

door Harmen van der Werf
BAARLAND – Voor Baarland, bij camping Scheldeoord, is in het kader van het nieuwe natuurherstelplan Westerschelde het grootste, nieuwe schorren- en slikkengebied ingetekend van bijna 240 hectare. Eigenaar Robbert Northolt van Scheldeoord zet vraagtekens bij het voorstel, maar hij ziet ook kansen voor toerisme.
“Het Verdronken Land van Saeftinge trekt veel publiek”, verwijst Northolt naar het allergrootste schorrengebied in de Westerschelde. “Wellicht kunnen schorren bij Baarland net zo’n toeristische functie krijgen.”
Northolt rekent zich overigens nog niet ‘rijk’. “Er zijn al zoveel verschillende ideeën voorbijgekomen voor natuurontwikkeling in en rondom de Westerschelde. Op den duur raak je er een beetje murw van. Ik wacht rustig wat er verder met dit nieuwe natuurherstelplan gebeurt.”
Het plan is vorige week vrijdag als alternatief voor ontpoldering omarmd door het kabinet-Balkenende. Adrie Provoost, hoofd afdeling waterkeringen bij het waterschap Zeeuws-Vlaanderen, is de geestelijk vader van het plan. Hij heeft bewust een groot schorren- en slikkengebied bij Baarland ingetekend. “Want in het middendeel van de Westerschelde is dit type natuur bijna nergens meer te vinden, behalve dan het Zuidgors bij Ellewoutsdijk.”
Het schorren- en slikkengebied bij Baarland is zo groot dat het de bestaande Plaat van Baarland volledig overlapt. Ter plekke staat veel stroming. Strekdammen zijn dan ook nodig om de nieuwe schorren en slikken vast te houden. “Of en hoe er bij Baarland schorren en slikken komen, is een kwestie van uitwerking”, vertelt Provoost. “In het plan zijn de mogelijke zoeklocaties aangegeven.”
Bij Scheldeoord is in 2006 aan de Westerschelde een strandje aangelegd, dat overigens al weer grotendeels is verdwenen. Het zou dit jaar hersteld moeten worden. Kan het schorrenplan het strandje in de wielen rijden? De Borselse wethouder Marga Vermue verwacht van niet. “Laten we voorop stellen dat alles nog open is wat betreft die schorren. Maar als ze er komen, kunnen ze een beschermende functie krijgen voor het strandje.” Provoost voegt toe dat de aanleg van slikken en schorren niet ten koste mag gaan van dorpsstrandjes.

Tweede Kamerlid Ad Koppejan uit Zoutelande is blij dat ontpolderen niet doorgaat.

Voel je je overwinnaar nu het kabinet voorlopig de Hedwige niet onder water zet?
“Ik ben natuurlijk heel erg blij. Maar ik heb het niet alleen gedaan. Om dit te bereiken heb ik met veel mensen samengewerkt. Ik denk aan mijn fractie, CDA Zeeland, gedeputeerden, ZLTO, Levende Delta en met de Tweede Kamerfractie van de PvdA; in het bijzonder Lia Roefs.”

Het kabinet hield een week voor het besluit nog vast aan ontpolderen. Wat is er in die laatste week gebeurd?
“Het was inderdaad tot het laatst toe geen gelopen race. Het draait in de politiek om het meekrijgen van de meerderheid met jouw standpunt. Natuurlijk was er fel verzet vanuit Zeeland. Dat heeft veel geholpen. Maar de doorslag heeft gegeven dat zowel in de Tweede als Eerste Kamer geen steun bestaat voor ontpolderen. Met dank ook aan de SP, SGP en VVD. Dit is ook het antwoord van het CDA op de opkomst van de PVV: luisteren naar de bevolking.”

Het CDA doet voortaan wat het volk wil?
“Naar de bevolking luisteren is iets anders dan mensen naar de mond praten. Als er geen alternatief was geweest, hadden we de ontpoldering niet kunnen tegenhouden. Simpel. Maar dat alternatief is er altijd wel geweest.”

Wat is er waar van het gerucht dat je hebt gedreigd met aftreden?
“Dat is nooit aan de orde geweest. Ik loop niet weg. Wel is vaak tegen mij gezegd of ik mij niet in een onmogelijke positie heb gebracht. Maar mijn fractie heeft me altijd gesteund. Ik heb die daar ook voor bedankt. Tijdens het fractieberaad dinsdag heb ik gezegd dat de fractie me een heel goed weekend heeft bezorgd.”

De ontpoldering is niet definitief van de baan. Gaat Brussel niet akkoord, dan gaat de Hedwige alsnog onder water. Het kabinet noemt het dan ook ‘een dubbelbesluit’.
“Dat klopt. Maar ik schat de kans klein dat de Europese Commissie er een streep door zet. We hebben ons uitgebreid laten adviseren door topjuristen uit Brussel. Het kabinet moet een plan maken dat Europa-proof is. Gaat dat fout, dan moeten we niet Brussel de schuld geven.”
Meer op: www.pzc.nl/zeeuwsezetel

Adriaan Jacobus (Ad) Koppejan (Zoutelande, 2 oktober 1962) is sinds 2006 namens het CDA lid van de Tweede Kamer.
Eerder was Koppejan voorzitter van het Christen Democratisch Jongeren Appèl (CDJA).
Koppejan heeft zich in de Tweede Kamer altijd fel verzet tegen het onder water zetten van de Hedwigepolder.

door Harmen van der Werf

Het alternatief dat het kabinet-Balkenende vorige week vrijdag heeft omarmd voor de ontpoldering van de Hedwigepolder, is geen alternatief. De Westerschelde wordt er als natuurgebied slechter van en de kans op overstromingen in het achterland neemt erdoor toe.
De aanleg van nieuwe schorren en slikken in de Westerschelde is het alternatief voor ontpoldering dat het kabinet-Balkenende aan de Europese Commissie wil voorleggen. De nieuwe schorren en slikken kunnen alleen in de Westerschelde worden aangelegd en in stand worden gehouden, als ze worden vastgezet met strekdammen en steenbestortingen. Anders verdwijnen ze onherroepelijk in het water.
De Westerschelde is in Nederland nog één van de weinige echte intergetijdengebieden, samen met de Eems-Dollard. Zeewater kan er vrijelijk in- en uitstromen en ver in het Vlaamse achterland vloeit het samen met het rivierwater van de Schelde. Zandplaten, slikken en schorren maken deel uit van dit natuurlijke samenspel, dat overigens al danig is verstoord door eerdere verdiepingen.
In 1997, bij de vorige verdiepingswerken, is twintig kilometer geulwand verstevigd met steenbestortingen. Met name bij Walsoorden is dat gebeurd, om te voorkomen dat de vaargeul zo ver zou oprukken dat de oevers en uiteindelijk de dijken worden aangetast. De Westerschelde is er gekanaliseerd, in een keurslijf gedrukt. De aanleg van nieuwe schorren en slikken zal dit kanalisatieproces nog versterken.
Voor het functioneren van de Westerschelde als natuurgebied is dit niet goed, maar ook de veiligheid van het achterland is er niet mee gediend. De gemiddelde hoogwaterstanden in de Westerschelde en verderop in de Zeeschelde zijn sinds 1900 door inpolderingen en vorige verdiepingen veel sneller gestegen dan de zeespiegel. Bij Hansweert scheelde dat al in 1990 veertig centimeter en sinds die tijd is dat alleen verder gegaan.
Het verder in een keurslijf drukken van de Westerschelde door nieuwe schorren en slikken aan te leggen, zal ertoe leiden dat de hoogwaterstanden nog verder stijgen. Het zeewater dat de Westerschelde instroomt bij vloed, moet toch ergens heen. Antwerpen kan alvast de hoogwaterkeermuren verhogen.
Het alternatief voor ontpoldering is geen alternatief. Het is de politiek meest haalbare oplossing, vergelijkbaar met de beslissing van het kabinet-Den Uyl in 1974 tot aanleg van de stormvloedkering in de monding van de Oosterschelde. Het volledig afsluiten van de Oosterschelde was met dit besluit van de baan, maar achteraf was het veel beter (en goedkoper) geweest de Oosterscheldedijken te versterken. Zandplaten in de Oosterschelde kalven af. Het voedselaanbod voor vissen en schelpdieren is er dramatisch gedaald, onder meer omdat er geen rivierwater meer binnen kan komen.
Ondanks alle beschermende maatregelen dreigt de Oosterschelde het karakter van een levende zeearm te verliezen. De Westerschelde wacht hetzelfde lot bij de aanleg van nieuwe schorren en slikken.